ART DIARY

ΤΕΧΝΕΣ & ΥΓΕΙΑ: Σημείο συνάντησης

ΤΕΧΝΕΣ & ΥΓΕΙΑ: Σημείο συνάντησης 2050 1362 Κλεοπάτρα Αθανασιάδου

Η θετική επίδραση που έχει η ενασχόληση με τις τέχνες στην υγεία, στην ευτυχία και στη γενικότερη ευεξία του ανθρώπου δεν είναι προφανώς η πρώτη φορά που γράφεται. Αντιθέτως, πηγαίνει μακριά πίσω στα χρόνια, από τότε δηλαδή που εμφανίστηκαν οι πρώτες μορφές τέχνης και αναγνωρίστηκαν ως τέτοιες. Από τους πρώτους πολιτισμούς κιόλας η αισθητική σε αντικείμενα και περιβάλλοντες χώρους καθώς και ο ρυθμός της κίνησης και της μουσικής θεωρείται πως συνέβαλαν στη δημιουργία αρμονίας μεταξύ των ανθρώπινων συστημάτων και του περιβάλλοντος, γεγονός που αξιολογείται ως σημαντικό για τη διατήρηση της υγείας.

Αρχαίοι Έλληνες όπως ο Αριστοτέλης, «ο δάσκαλος του ευ ζην» κατά τα λεγόμενα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, έχει μιλήσει για την τέχνη του να ζεις καλά, επιτυγχάνοντας την ισορροπία μεταξύ σωματικής και ψυχικής υγείας, βιώνοντας έτσι την ευδαιμονία. Προς κατάκτηση αυτού του ύψιστου αγαθού η συνεισφορά των τεχνών μοιάζει να είναι καθοριστική. Ενώ ήδη πριν 3.000 χρόνια στην αρχαία Ελλάδα επικρατούσε μια ολιστική αντιμετώπιση στα θέματα της υγείας, τον προηγούμενο αιώνα υπερίσχυσε το ιατροκεντρικό μοντέλο, και μόλις τα τελευταία χρόνια σε παγκόσμιο επίπεδο έχει γίνει στροφή, και τόσο η υγεία όσο και η ασθένεια έχουν αρχίσει πάλι να προσεγγίζονται ολιστικά. Πλέον δηλαδή λαμβάνονται υπόψη όλοι οι παράγοντες, σωματικοί, ψυχολογικοί, κοινωνικοί και πνευματικοί τόσο στην πρόληψη όσο και στη θεραπεία ενός ασθενή. Παράλληλα τα τελευταία χρόνια αναγνωρίζονται όλο και περισσότερο οι ευεργετικές ιδιότητες των τεχνών στην εφαρμογή αυτής της ολιστικής προσέγγισης.

Η ενεργός συμμετοχή στις εικαστικές και παραστατικές τέχνες, η μουσική ο χορός, τα γράμματα, αλλά και πιο σύγχρονα εργαλεία έκφρασης όπως η δημιουργική γραφή και το storytelling, μπορούν να βοηθήσουν όχι μόνο σ’ ένα γενικότερο πλαίσιο τον κόσμο να νιώθει καλύτερα αλλά και να στοχεύσουν σε ειδικούς πληθυσμούς.  Υπάρχουν πολλά παραδείγματα σε συγκεκριμένα πλαίσια, όπως δομές ψυχικής υγείας, νοσοκομεία, κέντρα ημέρας, κλινικές, οίκοι ευγηρίας, ξενώνες ανακουφιστικής φροντίδας όπου μέσα από ειδικές μελέτες αναγνωρίζεται πλέον ευρέως πως άνθρωποι που αντιμετωπίζουν κάποια ψυχική ή σωματική ασθένεια μπορούν να ωφεληθούν τόσο σε επίπεδο πρόληψης όσο και θεραπείας από προγράμματα που σχετίζονται με τις τέχνες.

Πάνω από δύο δεκαετίες τώρα έχει σημειωθεί μεγάλη αύξηση των ερευνών, τόσο ποιοτικών όσο και ποσοτικών, που μελετάνε τη θετική επίδραση των τεχνών στην υγεία και στην καθόλα ποιότητα ζωής παράλληλα με ανάπτυξη καλών πρακτικών σε όλο τον κόσμο. Πιο συγκεκριμένα, τρανό παράδειγμα ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) ο οποίος πολύ πρόσφατα, το 2019, εξέδωσε για την Ευρώπη την πιο εμπεριστατωμένη ανασκόπηση μέχρι σήμερα, ένα έντυπο 150 σελίδων όπου παρουσιάζονται  πάνω από 3.000 μελέτες οι οποίες εστιάζουν στο ρόλο των τεχνών στη διαχείριση και στη θεραπεία ασθενειών αλλά και συνολικά στην προώθηση της υγείας καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής. Σε αυτή την αξιολόγηση καθορίζεται πολύ αναλυτικά το τι είναι τέχνη και τι εμπερικλείει, δίνεται ο ορισμός της υγείας, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σχηματική απεικόνιση της σύνδεσης μεταξύ αυτών των δύο. (1)

Προσεγγίζοντας λοιπόν το ρόλο των τεχνών στη διαμόρφωση αυτού που ονομάζουμε «ευ ζην», διαφαίνεται πως η ενασχόληση με αυτές μπορεί να βοηθήσει στη διατήρηση της ανεξαρτησίας και του ελέγχου, να ενδυναμώσει και να ενεργοποιήσει την περιέργεια και επιθυμία για ζωή. Ακόμη, μπορεί να ενισχύσει τη διάθεση για κοινωνικές επαφές και αλληλεπίδραση, καθώς και να δώσει αφορμές για την καθόλου ευκαταφρόνητη «αίσθηση ευχαρίστησης», κι έτσι να βελτιώσει συνολικά την ποιότητα της ζωής των ανθρώπων.

Ακολούθως, αφού σε προέκταση των υγιών ανθρώπων είναι και οι ανθεκτικές, βιώσιμες, υγιείς κοινωνίες, τα τελευταία χρόνια προτείνεται όλο και συχνότερα η προώθηση των τεχνών ως ένα βασικό μέσο για την εδραίωση τους. Πέρα λοιπόν από την ευρωστία και ευεξία, η κοινωνική ενσωμάτωση και η συνοχή, και κατά συνέπεια η ενδυνάμωση της κοινότητας, είναι κάποιοι ακόμη από τους στόχους των ειδικά σχεδιασμένων προγραμμάτων που συμπεριλαμβάνουν τις τέχνες με κάποιον τρόπο στην εφαρμογή τους.

Επιδιώκοντας λοιπόν μια αλλαγή στο ιατροκεντρικό μοντέλο που επικράτησε τον προηγούμενο αιώνα στον χώρο της υγείας, η θετική συμβολή των τεχνών μπορεί πλέον να στοχεύει στους παρακάτω τομείς:

  1. Στη φροντίδα των ασθενών
  2. Στους περιβάλλοντες χώρους της περίθαλψης
  3. Στην ενδυνάμωση και εκπαίδευση επαγγελματιών υγείας και φροντιστών
  4. Στην κοινωνική ευημερία

Παρακάτω αναφέρονται κάποια από τα βασικά πλεονεκτήματα που μπορεί να προκύψουν όταν ο χώρος της τέχνης συναντιέται με τον τομέα της υγείας:

  •  Όμορφα σχεδιασμένα περιβάλλοντα περίθαλψης δείχνουν λιγότερα ιδρυματικά και βελτιώνουν τη διάθεση των ασθενών, προσωπικού και επισκεπτών.
  • Η τέχνη στα νοσοκομεία βελτιώνει την υγεία του ασθενή, τη θεραπεία και αποκατάστασή του.
  • Η ψυχική και η νοητική ενδυνάμωση ασθενών μπορεί να επιτευχθεί μέσα από δημιουργικούς τρόπους έκφρασης.
  • Παρεμβάσεις υποστήριξης μέσω τέχνης σε προσωπικό που δουλεύει σε δομές υγείας μπορεί να καλλιεργήσει περισσότερο συμπονετικούς, διαισθητικούς γιατρούς, νοσηλευτές και λοιπούς επαγγελματίες υγείας.
  • Οι ασθενείς που συμπληρωματικά με τη φαρμακοθεραπεία τους συμμετέχουν σε δραστηριότητες καλλιτεχνικής έκφρασης ή θεραπείες μέσω της τέχνης εκδηλώνουν μειωμένη εξάρτηση από ηρεμιστικά, αντικαταθλιπτικά και λοιπά ψυχοτροπικά φάρμακα.
  • Υπάρχουν παραδείγματα όπου υποστηρικτικά προγράμματα συναρτημένα με την τέχνη όχι μόνο αναδεικνύουν σημαντικά αποτελέσματα αλλά είναι και περισσότερο αποδοτικά από οικονομικής άποψης σε σχέση με θεραπευτικές αγωγές που βασίζονται σε παραδοσιακά βιοιατρικά μοντέλα.
  • Αποδεδειγμένα, η συμβολή των τεχνών είναι σημαντική στη μείωση του πόνου, της χρόνιας κόπωσης και του στρες και άρα ενισχύει την ευρωστία των ανθρώπων.
  • Οι δημιουργικές διεργασίες ενισχύουν την ανάπτυξη χαρακτηριστικών όπως η αυτοπεποίθηση και η αυτάρκεια καθώς και καλλιεργούν την ατομική και συλλογική ευθύνη που έχουμε για την βελτίωση και διατήρηση της υγείας μας.
  • Ο άνθρωπος που παράγει είναι πιο ανθεκτικός ατομικά, αλλά και ως μέλος της κοινότητας και κατά συνέπεια οι κοινωνίες ενδυναμώνονται και γίνονται περισσότερο ανθεκτικές.
  • Η συμμετοχή σε προγράμματα με αντικείμενο την τέχνη και τον πολιτισμό βοηθούν στον περιορισμό των κοινωνικών αποκλεισμών.

Συμπερασματικά, η συμβολή των τεχνών στο χώρο της υγείας είναι αξιοσημείωτη και το πεδίο ευρύ. Η πρόσβαση και η συμμετοχή σε δημιουργικές δραστηριότητες και στις τέχνες σε όλες τις φόρμες της είναι σημαντικά στοιχεία για τη συνολική υγεία και ευημερία των κοινωνιών και και των ατόμων που ζουν σε αυτές. Όποιο κι αν είναι το πλαίσιο και καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής το αντίκτυπο είναι άξιο προσοχής. Η συμβολή αυτή έχει ήδη αξιολογηθεί με διάφορους τρόπους και τα ευρήματα είναι σημαντικά. Για το λόγο αυτό με περισσότερη έρευνα, περισσότερα ποσοτικά αποτελέσματα και σε βάθος χρόνου η εδραίωση της χρησιμοποίησης των τεχνών μοιάζει μονόδρομος, τόσο στην πρόληψη όσο και στη θεραπεία στο χώρο της περίθαλψης.

Ολοκληρώνοντας λοιπόν θα ήθελα να επιστρέψω στην αρχική μου τοποθέτηση πως δηλαδή, η ενασχόληση με τις τέχνες προάγει την υγεία. Δεν θα ήθελα να παραλείψω να αναφερθώ πως σε περιόδους κρίσης, όπως αυτή που βιώνουμε τώρα σε παγκόσμιο επίπεδο, η επαφή με τις τέχνες, τουλάχιστον γι’ αυτούς που έχουν πρόσβαση σε αυτές, μπορεί να προσφέρει ανακούφιση και παρηγοριά, να λειτουργήσει ως βάλσαμο για τις ατραπούς της ψυχικής κατάστασης των ανθρώπων και να παίξει κεντρικό ρόλο στη διαχείριση του άγχους. Αν θυμηθούμε λίγο την περίοδο της καραντίνας, ποιος δεν άκουσε μουσική ή δεν παρακολούθησε διαδικτυακές συναυλίες, δεν είδε ταινίες και βιντεοσκοπημένες θεατρικές παραστάσεις, δεν επισκέφτηκε εικονικά μουσεία και γκαλερί, δεν ξανακοίταξε διάσημους πίνακες ζωγραφικής, δεν έκανε έστω μία κατασκευή με το παιδί του;

Η επαφή με τις τέχνες, η διέγερση της φαντασίας και οι λοιπές δημιουργικές διεργασίες μπορούν να προσφέρουν ευκαιρίες για να νιώσουμε καλύτερα, ευνοούν συνολικά  την ευημερία, την ψυχική και πνευματική ισορροπία και είτε άμεσα είτε έμμεσα την υγεία. Το σημείο συνάντησης λοιπόν δεν είναι ένα, αλλά πολλά. Κι όπως είναι γραμμένο πάνω σε μια καρφίτσα που αγόρασα πριν χρόνια, ας κλείσω με την ευχή πως «στο μέλλον η τέχνη θα καταναλώνεται όπως τα χάπια»!

1. Σύνδεσμος για την ανασκόπηση του Π.Ο.Υ.: https://www.euro.who.int/en/media-centre/sections/press-releases/2019/can-you-dance-your-way-to-better-health-and-well-being-for-the-first-time,-who-studies-the-link-between-arts-and-health

* Κείμενο & Φωτογραφία: Κλεοπάτρα Αθανασιάδου
Θεραπεία δια των Αναμνήσεων

ΦωτόΔεντρα

ΦωτόΔεντρα 1586 1584 Κλεοπάτρα Αθανασιάδου

Μια ιδέα αρχίζει και υλοποιείται σιγά σιγά… 🌱

Ένα δώρο από τις Τρεις Τελείες τηρώντας σεβαστικά τις απαραίτητες αποστάσεις ασφαλείας!

Η ιδέα πίσω από την δημιουργία των θεραπευτικών καρτών «ΦωτόΔεντρα», για τις οποίες γίνεται λόγος εδώ, είναι εμπνευσμένη από τη Θεραπεία δια των Αναμνήσεων. Όπως πρόσφατα περιέγραψα αναλυτικά στο άρθρο, “Αναπολώντας… Όταν δεν θυμόμαστε μέρες αλλά στιγμές» (https://www.psychologynow.gr/arthra-psyxologias/prosopikotita/mnimi/8814-anapolontas-otan-den-thymomaste-meres-alla-stigmes.html), η Θεραπεία δια των Αναμνήσεων είναι μια μέθοδος η οποία στοχεύει στην ενεργοποίηση όλων των αισθήσεων προς ανάκληση αναμνήσεων με κύριο στόχο την ψυχική ενδυνάμωση καθώς και ενίσχυση της μνήμης. Δυστυχώς «τηρώντας αποστάσεις» δεν μπορούμε εύκολα να εκμεταλλευτούμε όλες τις αισθήσεις, παρ’ όλα αυτά παραμένουν αυτές της όρασης και της ακοής που μας προσφέρουν αρκετές επιλογές. Οι κάρτες στοχεύουν μέσα από εικόνες και σχετικές ερωτήσεις να ενεργοποιήσουν την μακροπρόθεσμη μνήμη με ανάσυρση αναμνήσεων από την παιδική ηλικία, την οικογενειακή και φιλική ζωή, τα εργασιακά χρόνια και γενικά την καθημερινότητα.

Οι κάρτες ονομάστηκαν «ΦωτόΔεντρα» γιατί το δέντρο έχει πολλούς και θετικούς συμβολισμούς για τη ζωή και τον άνθρωπο. Οι ρίζες του συνδέονται με τις αναμνήσεις και το παρελθόν, ενώ η ανθοφορία του με την δημιουργία και την αναγέννηση. Πρόκειται για έναν ζωντανό οργανισμό που διαρκώς εξελίσσεται. Ακόμα, οι κάρτες προτείνονται ως θεραπευτικές, πρώτον γιατί ο σκοπός τους συνάγει με αυτούς της προαναφερθείσας μεθόδου, και δεύτερον γιατί μιας και μεγαλώνοντας οι άνθρωποι συνηθίζουν να αφηγούνται ιστορίες από το παρελθόν, αυτό ίσως να σημαίνει πως κάτι απολαμβάνουν στη διαδικασία και άρα έχει θετικό αντίκτυπο στη ζωή τους.

Κάποιες βασικές θεματικές που χρησιμοποιούνται στη Θεραπεία δια των Αναμνήσεων και στάθηκαν αφορμή για τη θεματολογία που ακολούθησα κι εγώ στη δημιουργία των καρτών είναι οι παρακάτω:
• Παιδική ηλικία
• Πατρική οικογένεια
• Εργασία
• Δημιουργία οικογένειας
• Καθημερινή ζωή
• Σημαντικά γεγονότα

ΣΕ ΠΟΙΟΥΣ ΑΠΕΥΘΥΝΟΝΤΑΙ
Πρόκειται για υλικό το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε ομάδες ανθρώπων τρίτης και τέταρτης ηλικίας, όπου μέσα από οργανωμένες δραστηριότητες άτομα κοντινής ηλικίας έχουν την ευκαιρία να μοιραστούν μνήμες, να γνωριστούν και να δημιουργήσουν καινούργιες φιλίες. Τα πλεονεκτήματα είναι πολλά, μεταξύ των οποίων η αντιμετώπιση της κοινωνικής απομόνωσης, η κοινωνική ενσωμάτωση, η ενεργοποίηση και η ενίσχυση της αυτοεκτίμησής.

Ακόμα, είναι κατάλληλες να χρησιμοποιηθούν από επαγγελματίες υγείας, συγγενείς, φίλους και φροντιστές ανθρώπων που αντιμετωπίζουν ήπιες νοητικές εκπτώσεις, νόσο Alzheimer ή κάποιου άλλου τύπου άνοια. Στόχος είναι η ψυχική και νοητική τους ενδυνάμωση, αλλά και να δημιουργηθούν ευκαιρίες για σημαντικές συζητήσεις με αυτήν την πολύ ευάλωτη ομάδα ανθρώπων, τους οποίους συχνά είναι δύσκολο να προσεγγίσεις σε οργανωμένη κουβέντα. Άλλωστε βασικό χαρακτηριστικό της νοητικής κατάστασης αυτών των ανθρώπων είναι η διατήρηση της μακροπρόθεσμης μνήμης τους, την οποία ενισχύουμε μέσα από αυτή τη μέθοδο κι έτσι τους ενδυναμώνουμε.

Πρόσωπα της οικογενείας και φίλοι έχουν το πλεονέκτημα να γνωρίζουν αρκετά καλά το παρελθόν του ερωτηθέντα κι έτσι οι κάρτες μπορούν να αξιοποιηθούν στο μέγιστο. Πέρα από αυτό όμως, η αλληλεπίδραση με ερωτοαπάντησεις και το ξεκίνημα συζητήσεων μπορεί να ανοίξει ένα δίαυλο επικοινωνίας με τους κοντινούς ανθρώπους και ειδικά σε περιπτώσεις ασθενών με άνοια αυτό ενδεχομένως να είναι πολύ ωφέλιμο μιας και η σχέση μπορεί να έχει αλλάξει δραματικά εξαιτίας της νόσου.

Ωστόσο επαγγελματίες φροντιστές, είτε στο σπίτι είτε σε οίκους ευγηρίας, χρησιμοποιώντας αυτές τις κάρτες μπορούν κι αυτοί να δημιουργήσουν ευκαιρίες για να συνδεθούν και να αναπτύξουν σχέσεις εμπιστοσύνης με τους ανθρώπους που φροντίζουν, μέσα από τις προσωπικές ιστορίες που θα αναδείξουν οι αφηγήσεις τους.

ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ
Οι κάρτες είναι σχεδιασμένες με εικόνες οικείες σε ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας και εύκολες στη χρήση. Θα δημοσιεύονται ανά πακέτο των 5 καρτών και στο τέλος θα δοθούν όλες μαζί σε ένα συγκεντρωτικό PDF αρχείο.

Την εικόνα της κάθε κάρτας συνοδεύουν 9 ερωτήσεις που βοηθούν το χρήστη να παρασύρει τον ενδιαφερόμενο σε κάποια συζήτηση ανάλογα με το θέμα. Υπάρχει και μια 10η οδηγία, για όσους επιθυμούν να γίνουν περισσότερο δημιουργικοί.

Η κάθε κάρτα παρουσιάζεται σε τρεις μορφές:
1) Σε μορφή poster.
2) Με τις ερωτήσεις και την εικόνα ξεχωριστά για διευκόλυνση στη χρήση μέσω της οθόνης.
3) Σε μορφή εκτυπώσιμου, όπου μπορείτε να την τυπώσετε σε μια σελίδα Α4, να την κόψετε και να την κολλήσετε ώστε να δημιουργήσετε κάρτες με μπροστά και πίσω όψη. Για καλύτερη χρήση μπορείτε να βάλετε κι ένα χαρτόνι ανάμεσα στις δύο πλευρές.

Εύχομαι αυτές οι κάρτες να βρουν αποδέκτες και να φανούν χρήσιμες. Η πεποίθηση μου είναι πως κάνοντας αναδρομές στο παρελθόν μπορούμε να ξανά-ανακαλύψουμε τους εαυτούς μας, αλλά και να τους αποκαλύψουμε στους οικείους μας!

   

   

   

   

   

*Text, Concept & Design by Kleopatra Athanasiadou

 

Ντυμένος βασιλιάς

Ντυμένος βασιλιάς 2304 2408 Κλεοπάτρα Αθανασιάδου

«Τι κάνεις εκεί ντυμένος βασιλιάς;» ρωτάει μαμά τον 5χρονο γιο της, «Ντύθηκα βασιλιάς για να πολεμήσω τον κορωνοϊό στα ίσα βρε μαμά!»

Η φαντασία των παιδιών είναι το πιο σπουδαίο πράγμα! Αναπαράγοντας τα λόγια του Άλμπερτ Αϊνστάιν δεν μπορώ παρά να συμφωνήσω πως «η φαντασία είναι πιο σημαντική από τη γνώση». Όταν ένα παιδί απορεί «Ο κορωνοϊός είναι ο γιος του βασιλιά και είναι τόσο δυνατός;» διερευνά την κατάσταση που βιώνει. Όταν πάλι ρωτάει «Έστειλες μήνυμα στον κορωνοϊό για να πάμε βόλτα;» εξερευνεί τους συσχετισμούς. Κι όταν αναρωτιέται «Ο κορωνοϊός γύρισε πίσω στη χώρα του τη Κίνα και μπορούμε τώρα να βγούμε πάλι έξω;» δοκιμάζει πιθανότητες και λύσεις.

Η φαντασία δημιουργεί χώρο γι’ αυτό που δεν έχουμε σκεφτεί μέχρι τώρα, γι’ αυτό που είναι έξω από την πεπατημένη, πέρα από τον συμβατικό τρόπο σκέψης· εκεί αναδύεται η προοπτική και μεγάλο μέρος της γνώσης. Η περιέργεια μας κάνει να θέλουμε να μάθουμε, να αναγνωρίσουμε τι μας συμβαίνει. Είναι γεγονός πως τα παιδιά ανακαλύπτουν τον κόσμο μέσα από το συμβολικό παιχνίδι και άλλες δημιουργικές διαδικασίες.

Γνωρίζουμε πως τα νήπια ενώ από την ηλικία των 2,5 ετών ξεχωρίζουν το πραγματικό από το φανταστικό, στο παιχνίδι τους το ξεχνούν ή δεν τους είναι σημαντικό. Το ίδιο συμβαίνει και στη ζωγραφική τους, όπου δράκοι, νεράιδες και βασιλιάδες μπορεί να παραμείνει αγαπημένο τους θέμα, ακόμα και σε μεγαλύτερες ηλικίες. Το ελεύθερο-δημιουργικό-συμβολικό παιχνίδι και η επαφή με υλικά-χρώματα-σύμβολα, καλλιεργούν στα παιδιά δημιουργική και κριτική σκέψη. Ακόμα, τα παραμύθια, οι ιστορίες που δημιουργούν τα ίδια τα παιδιά, οι αφηγήσεις τους, μπορούν να λειτουργήσουν εξαιρετικά ως λεκτικές δραστηριότητες που βοηθούν στην εξέλιξη αλλά και τη διατήρηση της φαντασίας.

Συχνά η τυπική διαδικασία ανάπτυξης της γνώσης μέσα από το σχολείο και η σχετική αγωνία για κατάκτηση ικανοτήτων γίνονται αιτίες να υποβιβάζεται η ανατροφοδότηση της φαντασίας και η αξιοποίησή της. Στην περίοδο που διανύουμε, με τα παιδιά συνέχεια στο σπίτι, ίσως να τα παρατηρήσαμε περισσότερο και να είχαμε την ευκαιρία να αναγνωρίσουμε τη δύναμη της φαντασίας μέσα από το παιχνίδι και τις ευκαιρίες που δίνει για γνώση. Μέσα από την παιγνιώδη τους διάθεση τα παιδιά μπορούν να μάθουν αβίαστα σχεδόν τα πάντα καθώς και να επεξεργαστούν σύνθετες πληροφορίες με ασφάλεια.

Το παιχνίδι ως ένα ασφαλές μέρος. Σ’ αυτό το δεύτερο μέρος και προσεγγίζοντας περισσότερο το παιχνίδι θα ήθελα να επισημάνω την προστασία που αυτό παρέχει σ΄ένα παιδί που μεγαλώνει. «Αν τα παιδιά νιώθουν ασφαλή μπορούν να πάρουν ρίσκα, να θέσουν ερωτήσεις, να κάνουν λάθη, να μάθουν να εμπιστεύονται, να μοιραστούν τα συναισθήματά τους, να αναπτυχθούν και να ωριμάσουν», μέσα από τα λόγια του Alfie Kohn, Αμερικάνου συγγραφέα σε θέματα εκπαίδευσης και γονεϊκότητας.

Το παιχνίδι για το ανθρώπινο είδος, και όχι μόνο, είναι ζωτικής σημασίας για πολλούς λόγους. Δεν είναι απλά ένα μέσο για να ανακαλύψει το παιδί τον κόσμο, αλλά όπως είπαμε είναι ένας τρόπος να επικοινωνήσει, να βιώσει συναισθήματα, να δοκιμάσει συμπεριφορές, να μάθει σταδιακά να ελέγχει τον εαυτό του και άρα την ίδια του τη ζωή. Μέσα απ’ αυτό τα παιδιά αναπτύσσουν πολλές ικανότητες, όπως σωματικές, γνωστικές, συναισθηματικές, κοινωνικές, ηθικές, κτλ. Ακόμα, παίζοντας, μαθαίνουν να λύνουν προβλήματα και να προτείνουν καινοτόμες λύσεις.

Ανάμεσα στα πολλά που προσφέρει το παιχνίδι, προσωπικά ξεχωρίζω τρεις αρετές του και πιστεύω πως αυτές αποκαλύπτουν το εύρος της δύναμης του:

  • μπορεί να καλλιεργηθεί η ικανότητα αυτορύθμισης σε διαφορετικούς τομείς, π.χ. σκεφτείτε το παιχνίδι με τις μουσικές καρέκλες, όπου το παιδί πρέπει να σκεφτεί πως να κινηθεί για να κερδίσει αλλά και να μην χτυπήσει τους άλλους καθώς και να αντέξει συναισθηματικά το γεγονός πως έχασε και έμεινε το μόνο όρθιο.
  • μπορεί να αναπτυχθεί η ψυχική ανθεκτικότητα, π.χ. φανταστείτε ένα κάστρο από ξύλινα τουβλάκια που γκρεμίζεται μπροστά στα μάτια ενός παιδιού που μόλις έχει τελειώσει την κατασκευή του και τρέχει να την δείξει σε κάποιον.
  • μπορεί να βοηθήσει στη διαχείριση φόβων και καταστάσεων που δυσκολεύουν, π.χ. το πολύ επίκαιρο, όπου το παιδί ντύνεται βασιλιάς και μέσα από το συμβολικό παιχνίδι θέλει να πολεμήσει τον γιο κάποιου άλλου βασιλιά, τον “Κορωνοϊό” στον οποίο έχει δώσει σάρκα και οστά.

Όλα τα παραπάνω όμως δεν μπορούν να συμβούν αν το παιδί δεν νιώθει ασφάλεια όταν παίζει. Στη συνέχεια αναφέρονται κάποια βασικά χαρακτηριστικά του παιχνιδιού και αναδεικνύονται οι λόγοι που αυτή η διαδικασία αποτελεί το πλέον ασφαλές μέρος για να αναπτυχθεί ένα παιδί ολιστικά.

Σύμφωνα με τον Peter Gray (1) το παιχνίδι για να οριστεί ως τέτοια δραστηριότητα οφείλει να έχει κάποια βασικά χαρακτηριστικά, τα οποία περιλαμβάνονται στις περισσότερες λίστες των ειδικών μελετητών επί του θέματος, και είναι τα εξής:

  • να είναι ελεύθερη επιλογή των παιδιών σε σχέση με το «τι» και το «πότε»
  • να έχει εσωτερικά κίνητρα, χωρίς να έχει σημασία το αποτέλεσμα και η ανταμοιβή
  • να κατευθύνεται από εσωτερικούς κανόνες, να έχει δομή αλλά και ευελιξία
  • να έχει φαντασία, να κρατάει μια απόσταση από την πραγματικότητα
  • να παραμένει το παιδί ενεργητικό μέσα σ’ αυτό και να το απολαμβάνει χωρίς στρες

…δηλαδή να μην παραλειφθεί να ειπωθεί πως πάνω απ’ όλα παιχνίδι σημαίνει διασκέδαση!

Παρακάτω, σημαντικό είναι να γίνει μια αναφορά και στη στάση των γονιών, οι οποίοι σήμερα, περισσότερο από ποτέ, εμπλέκονται στο παιχνίδι των παιδιών. Αυτό συμβαίνει μέσα από τις επιλογές που κάνουν, τα ερεθίσματα που παρέχουν, την ελευθερία που προσφέρουν και την αλληλεπίδραση που έχουν παίζοντας με τα παιδιά τους. Επιπλέον, τώρα δίνεται μια σπάνια ευκαιρία όπου τα παιδιά μπορούν να παίξουν και να μάθουν μαζί με τους γονείς σ’ ένα σπίτι το οποίο στην παρούσα συνθήκη εκ των πραγμάτων μετατρέπει τα δωμάτια σε “γωνιές μάθησης”, από την κουζίνα και τη μαγειρική, το μπάνιο και τα πειράματα με νερά και σαπούνια, τα υπνοδωμάτια με τις ιστορίες κ.ά.

Αυτή είναι και η μεγαλύτερη συμβολή των γονιών, να μπορούν δηλαδή να αναγνωρίσουν τι είναι παιχνίδι και να το εμπιστευτούν ως ένα ασφαλές μέρος όπου το παιδί θα μάθει, θα διασκεδάσει, θα εξελιχθεί, ενώ πολύ συχνά κι από μόνο του θα το αξιοποιήσει στην αντιμετώπιση δύσκολων συναισθημάτων.

Ευχές, κατάρες και όνειρα στο θεραπευτικό παιχνίδι. Στην τρίτη και τελευταία ενότητα θα ήθελα να αναφερθώ σύντομα και στην παιγνιοθεραπεία (play therapy). «Μπες μέσα στο παιχνίδι των παιδιών και θα βρεις το μέρος όπου το μυαλό, η καρδιά και η ψυχή τους συναντιέται» έχει πει η Virginia Axline (2), Αμερικανίδα ψυχολόγος και εξειδικευμένη στο μη κατευθυντικό θεραπευτικό παιχνίδι (non-directive play therapy).

Για τις περιπτώσεις λοιπόν αυτές όπου τα παιδιά βρίσκονται σ’ ένα θεραπευτικό πλαίσιο το ελεύθερο παιχνίδι μπορεί και πάλι να λειτουργήσει ως ένα μέσο για να νοηματοδοτήσουν τον κόσμο που ανήκουν και την θέση τους μέσα σ’ αυτόν. Το παιδί εξερευνά το χώρο και τα διαθέσιμα αντικείμενα και όταν αρχίσει να αλληλεπιδρά δύναται να δημιουργήσει ένα φανταστικό κόσμο. Εκεί το παιδί γίνεται αφηγητής ιστοριών και πρωταγωνιστής στα δικά του έργα. Ο ψυχοθεραπευτής είναι ο ενεργός ακροατής ενώ μπορεί και ο ίδιος να λάβει μέρος στις φανταστικές ιστορίες.

Ο θεραπευτικός χώρος χρειάζεται να είναι ένα ασφαλές αλλά ταυτόχρονα περιπετειώδες μέρος, όπου ευχές, κατάρες και όνειρα είναι καλοδεχούμενα κι όπου το παιδί μπορεί να νιώσει εμπιστοσύνη πως αυτά που θα πει δε θα κριθούν, αντιθέτως θα ακουστούν μ’ έναν ενεργητικό τρόπο και θα χρησιμοποιηθούν προς όφελος του.

Το παιχνίδι ως θεραπευτικό μέσο δίνει τη δυνατότητα στο παιδί να δημιουργήσει μύθους μέσα από τους οποίους μπορεί να επεξεργαστεί απευθείας τους φόβους και τις αγωνίες του και να αναζητήσει την ελπίδα. Ο φαντασιακός αυτός κόσμος συχνά είναι ένα μέρος μετάβασης που θα οδηγήσει το παιδί να κατανοήσει καλύτερα αυτά που συμβαίνουν στην πραγματική του ζωή και θα το βοηθήσει να αντιμετωπίσει ψυχοκοινωνικές προκλήσεις που συχνά προκύπτουν στην καθημερινότητά του. Ακόμα, έχει ευκαιρίες να αναπτύξει δεξιότητες όπως η ενσυναίσθηση και η αυτορύθμιση των συναισθημάτων του, καθώς και να υποστηριχθεί στην κοινωνική του ένταξη και στον περιορισμό τυχών επιθετικών συμπεριφορών.

Στο θεραπευτικό παιχνίδι η δημιουργία φανταστικών ιστοριών, αντιστοίχως όπως και στην εικαστική θεραπεία (art therapy) η δημιουργία εικόνων, μπορεί να λειτουργήσει σαν ένας καθρέφτης του κόσμου του παιδιού, όπου όταν μπορέσει να δει το είδωλό του θα είναι και πιο πιθανό να το αποδεχτεί.

Αυτά και άλλα πολλά είναι το παιχνίδι, μία συνθήκη με πολλές διαφορετικές μορφές που υπάρχει στη ζωή μικρών και μεγαλύτερων παιδιών και προσφέρει απλόχερα και με ασφάλεια μόνο ευκαιρίες. Ας τις αναζητήσουμε…

Bιβλιογραφία

(1)    Peter Gray (2013) Free to Learn: Why Unleashing the Instinct to Play Will Make Our Children Happier, More Self-Reliant, and Better Students for Life, Basic Books

(2)    Virginia Axline (1991) Play Therapy, Random House USA Inc

 

* text & photo by Kleopatra Athanasiadou

Αναπολώντας… Όταν δεν θυμόμαστε μέρες αλλά στιγμές

Αναπολώντας… Όταν δεν θυμόμαστε μέρες αλλά στιγμές 2560 1920 Κλεοπάτρα Αθανασιάδου

Την ιδιαίτερη αυτή περίοδο της καραντίνας ίσως έχουμε αναπολήσει κάπως παραπάνω στιγμές από το παρελθόν. Μπορεί να έχουμε ανατρέξει σε παλαιότερες φωτογραφίες από τα παιδικά μας χρόνια, από ταξίδια που έχουμε κάνει, από σημαντικά γεγονότα. Ίσως ακόμη έχουμε θυμηθεί προηγούμενες εμπειρίες και πιθανόν έχουμε αναλογιστεί τι μας λείπει περισσότερο, άρα και τι έχει μεγαλύτερη σημασία στη ζωή μας. Οι παππούδες και οι γιαγιάδες ίσως να νοστάλγησαν περισσότερο το παρελθόν, μπορεί να το είχαν και μεγαλύτερη ανάγκη, άλλωστε για αυτούς είναι πιο γνώριμο να θυμούνται τα παλιά…

Η αναπόληση είναι η πράξη της ανάκλησης αναμνήσεων και είναι μία φυσιολογική συνηθισμένη διαδικασία για τους περισσότερους ανθρώπους και σε όλες τις ηλικίες. Σε μεγαλύτερες ηλικίες που συνήθως ο κοινωνικός κύκλος στενεύει οι άνθρωποι συχνά μένουν μόνοι με τις μνήμες τους. Δεν είναι τυχαίο που αυτή τη περίοδο της κοινωνικής απομόνωσης υπήρξε μια έντονη τάση “επιστροφής στα παλιά” τόσο από νεότερους όσο και από μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους. Η αναπόληση είναι μια διαφορετική διαδικασία από αυτή της μνήμης, γιατί ενώ η μνήμη εξαρτάται από τις συνθήκες της φυσιολογίας του εγκεφάλου, η αναπόληση μοιάζει κάπως με επιστροφή στις “μνήμες της ψυχής μας” η οποία όπως θα δούμε παρακάτω μπορεί να εξελιχθεί σε μια διαδρομή θεραπευτική.

Βασικός στόχος του άρθρου είναι να παρουσιάσει τη Θεραπεία δια των Αναμνήσεων (Reminescence Therapy). Πρόκειται για μία μέθοδο η οποία έχει βασιστεί κυρίως στη θεωρία “Life Review Therapy” του Ψυχιάτρου Robert Butler (1963), ο οποίος υποστήριζε πως για τους ηλικιωμένους η αναδρομή στο παρελθόν μπορεί να είναι μια θεραπευτική διαδικασία (1). Επίσης ο ψυχολόγος Erik Erikson στα τέλη της δεκαετίας του ’50 είχε αναφερθεί στο όγδοο και τελευταίο στάδιο της ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης του ανθρώπου, ως εκείνο κατά το οποίο ο άνθρωπος είναι σημαντικό να κάνει μια ανασκόπηση της ζωής του πριν πεθάνει. Η εν λόγω θεραπεία λοιπόν απευθύνεται κυρίως σε ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας και μπορεί να κάνει χρήση όλων των αισθήσεων για την ανάδειξη μνημών. Η επανασυλλογή και το μοίρασμα των αναμνήσεων μπορεί να αποδειχτεί μια ιδιαίτερα ανακουφιστική, οργανωμένη και δομημένη εμπειρία. Μέσα από οπτικά, ακουστικά, γευστικά ερεθίσματα, μέσω της αφής και της όσφρησης μπορούν να ανασυρθούν μνήμες, δίνοντας αφορμές για παρηγορητικές, θεραπευτικές συζητήσεις. Η πρόσβαση σε φωτογραφίες, φωτογραφικά άλμπουμ και προσωπικά αντικείμενα είναι συνήθως ευκολότερη και είναι αυτά που χρησιμοποιούνται πιο συχνά ως μέσα για μια αναδρομή πίσω στα σημαντικά γεγονότα.

Ακόμη, άνθρωποι που αντιμετωπίζουν ήπιες διαταραχές στη μνήμη τους, νόσο Alzheimer ή άλλου τύπου άνοια μπορούν να επωφεληθούν από αυτήν τη μέθοδο. Στους ανθρώπους αυτούς που βρίσκονται σε πιο ευάλωτη θέση η μνήμη των πρόσφατων γεγονότων είναι αυτή που πρώτη παρουσιάζει τις μεγαλύτερες δυσκολίες. Η ενίσχυση λοιπόν της μακροπρόθεσμης μνήμης είναι ένας τρόπος να έρχονται σ’ επαφή με τη «χαμένη ταυτότητα εαυτού» και να αντλούν ικανοποίηση από τη διαδικασία. Επίσης, οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν άνοια βρίσκονται κατά κύριο λόγο σε μια παθητική θέση όπου δέχονται οδηγίες σχεδόν για τα πάντα. Το να τους δίνεται λοιπόν ο λόγος και να τοποθετούνται σε μια ενεργητική θέση αφηγούμενοι ιστορίες από τη ζωή τους μπορεί να τους προσδώσει κίνητρο και αξία. Η διεθνής βιβλιογραφία επισημαίνει τη χρησιμότητα της θεραπείας δι’ Αναμνήσεων σ’ ένα πλαίσιο μη φαρμακευτικής παρέμβασης που συνοδεύει την αγωγή ενός ασθενή που πάσχει από κάποιον τύπο άνοιας (2).

Η εφαρμογή της μεθόδου μπορεί να γίνει τόσο σε ατομικό όσο και σε ομαδικό πλαίσιο. Ατομικά μπορεί να λειτουργήσει ως μια αναδρομή στο παρελθόν η οποία μπορεί να υπενθυμίσει, να αξιολογήσει και να αναδείξει εμπειρίες, όπου στο σήμερα μπορούν να δημιουργήσουν ένα αίσθημα ολότητας, πληρότητας και προσωπικής ταυτότητας. Ένας συντονιστής, εκτός από την αγάπη του για τη συγκεκριμένη πληθυσμιακή ομάδα, χρειάζεται να είναι κατάλληλα εκπαιδευμένος, να έχει κάποια βασικά χαρακτηριστικά και να έχει αναπτύξει ειδικές δεξιότητες απαραίτητες στην εφαρμογή της μεθόδου αυτής. Μέσα από παραδείγματα καλών πρακτικών  αναφέρονται ως πιο σημαντικά χαρακτηριστικά η ενεργητική ακρόαση, η εχεμύθεια, η περιέργεια, η ευαισθητοποίηση, η ενσυναίσθηση, η καλή μνήμη, η αίσθηση του χιούμορ, η προσαρμοστικότητα, η ευελιξία και η φαντασία.

Ομαδικά μέσα από οργανωμένες δραστηριότητες άνθρωποι κοντινής ηλικίας έχουν την ευκαιρία να μοιραστούν μνήμες, να γνωριστούν και να δημιουργήσουν καινούργιες φιλίες. Σε ομαδικού τύπου παρεμβάσεις, κάποιες επιπλέον προϋποθέσεις είναι σημαντικό να λαμβάνονται υπόψιν από τον συντονιστή, όπως η καλή προετοιμασία και η οργανωτικότητα, η σαφήνεια στις οδηγίες, η δημοκρατική προσέγγιση, η δημιουργία ενός κλίματος εμπιστοσύνης, καθώς και ειδικές γνώσεις σχετικά με τη δυναμική των ομάδων αλλά και την εξατομικευμένη φροντίδα.

Τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότερο αξιολογούνται ως σημαντικά τα πλεονεκτήματα της Θεραπείας δι’ Αναμνήσεων στην υγεία και στην κοινωνική ευημερία αυτής της ευάλωτης ομάδας ανθρώπων. Παρακάτω παρατίθεται μια συγκεντρωτική λίστα που αναδεικνύει τη χρησιμότητα της συγκεκριμένης θεραπείας:

¤ Διαμόρφωση αίσθησης ταυτότητας – Η δυνατότητα του μοιράσματος εμπειριών ζωής και η αλληλεπίδραση σ’ ένα υποστηρικτικό περιβάλλον ενισχύει το αίσθημα της ταυτότητας και της γνώσης του εαυτού. Επίσης βοηθάει τους ανθρώπους να ενσωματώσουν τα διαφορετικά κομμάτια της ζωής τους σε μία σημαντική ολότητα.

¤ Αντιμετώπιση της κοινωνικής απομόνωσης – Η απώλεια συντρόφων και στενών φίλων μεγαλώνοντας μπορεί να οδηγήσει σε απόσυρση. Η ένταξη κάποιου σ΄έναν τέτοιο τύπο θεραπείας μπορεί να προσφέρει την ευκαιρία συμμετοχής σε μια ομάδα που μοιράζεται κοινές εμπειρίες ζωής.

¤ Δημιουργία φίλων – Η ευχάριστη επαφή με άλλους ανθρώπους της ίδιας γενιάς που μοιράζονται μνήμες από το παρελθόν μπορεί να δημιουργήσει τη βάση για καινούργιες φιλίες στο παρόν.

¤ Ενίσχυση της αυτοεκτίμησης – Στην αναπόληση ο καθένας είναι ο “ειδικός” της δικής του ζωής και αναγνωρίζεται η ικανότητα του να μεταφέρει τη δική του μοναδική εμπειρία ζωής.

¤ Ενεργοποίηση – Η συμμετοχή σε μια ομάδα που μοιράζεται αναμνήσεις μπορεί να ξυπνήσει πολύ παλιές και “ξεχασμένες” εμπειρίες. Αυτές αποτελούν μέρος μιας προσωπικής ιστορίας και η επαναφορά τους στη μνήμη μπορεί να αποδειχτεί μια ευχάριστη διαδικασία.

¤ Ψυχική ανακούφιση – Σε περίπτωση που οι αποσυρόμενες μνήμες είναι επώδυνες μπορεί να φανεί πολύ βοηθητικό να βρεθούν  άλλοι που μοιράζονται παρόμοια συναισθήματα.

¤ Ανάπτυξη της δημιουργικότητας – Ενθαρρύνοντας τους ανθρώπους να διερευνούν τις μνήμες τους μέσα από διαφορετικές δραστηριότητες εξελίσσεται μια ευχάριστη παραγωγική διαδικασία που τους κάνει να νιώθουν δημιουργικοί.

¤ Ψυχική ενδυνάμωση – Όταν η Θεραπεία δι’ Αναμνήσεων απευθύνεται στην ευάλωτη ομάδα των ασθενών με άνοια μπορεί να ενισχύσει το αίσθημα της αυτοπεποίθησης και της ανεξαρτησίας εστιάζοντας στις δυνατότητες τους και δημιουργώντας ευκαιρίες για επιτυχημένες προσπάθειες.

¤ Ένταξη στην κοινότητα – Το να μοιράζεται ένας άνθρωπος αναμνήσεις με άλλους που έχουν κοινό παρελθόν ενεργοποιεί μια έντονη αίσθηση του ανήκειν στην κοινότητα και την αναγνώριση του ως σημαντικός μέσα σ’ αυτήν.

¤ Κοινωνική ενσωμάτωση – Η αναπόληση και το μοίρασμα αναμνήσεων είναι ένας τρόπος να αγκαλιαστεί η διαφορετικότητα. Φέρνοντας κοντά ανθρώπους διαφορετικής φυλής, κουλτούρας, θρησκείας για να ανταλλάξουν εμπειρίες ζωής καλλιεργείται συνοχή στην κοινότητα.

¤ Δημιουργία αίσθησης ιστορίας – Το να μοιράζεται κάποιος ιστορίες με άλλους της ίδιας γενιάς αλλά και με νεότερους βοηθάει στην ανάπτυξη μιας αίσθησης εαυτού ως μέρος ενός συλλογικού κοινωνικού και ιστορικού γίγνεσθαι.

Η αξία λοιπόν του συγκεκριμένου τύπου παρέμβασης σε αυτές τις πληθυσμιακές ομάδες αναδεικνύεται εκτενώς παραπάνω αλλά και μέσα από τη σχετική πλούσια βιβλιογραφία. Σ’ ένα βάθος  πολλών χρόνων παρατηρείται σημαντική ανάπτυξη στην χρήση της Θεραπείας δι’ Αναμνήσεων σε ηλικιωμένους καθώς και σε ανθρώπους που αντιμετωπίζουν ήπιες ή πιο σοβαρές δυσκολίες με τη μνήμη τους.

Ωστόσο μέσα από μια δική μου οπτική, θα ήθελα ολοκληρώνοντας να αναφέρω γιατί πιστεύω πως αναδρομές στο παρελθόν μπορεί να λειτουργούν ανακουφιστικά σε ανθρώπους όλων των ηλικιών, ιδιαιτέρως κατά τη διάρκεια αυτής της δύσκολης περιόδου που διανύουμε. Είναι πιθανό αρκετοί από εμάς να αισθανόμαστε κάπως “χαμένοι” και αποδυναμωμένοι λόγω της ανασφάλειας που βιώνουμε τελευταία. Ακόμη, φυσιολογικά μπορεί να έχουμε τάσεις φυγής από το εδώ και τώρα κι έντονο αίσθημα νοσταλγίας. Επειδή όμως το παρελθόν μας ανήκει, μπορεί και μας δίνει μια αίσθηση βεβαιότητας και δύναμης, την οποία έχουμε ανάγκη αυτό το διάστημα που δεν ελέγχουμε ως συνήθως τη ζωής μας. Κατά κύριο λόγο η ανάκληση αναμνήσεων μας προκαλεί μια ευχάριστη αίσθηση, ενώ όταν δεν μας διαπερνούν συναισθήματα ευφορίας, η αναπόληση μπορεί να μας προκαλέσει μια ελαφριά μελαγχολία. Σε κάθε περίπτωση η ενθύμηση στιγμών από τη ζωή μας ενισχύει το αίσθημα της ταυτότητας και της γνώσης του εαυτού μας και προσωπικά θα πρότεινα να εμπιστευτούμε αυτή τη διαδικασία γιατί ενδεχομένως να είναι ιαματική…

 

Bιβλιογραφία

(1) Bluck S. & Levine L. (1998) Reminiscence as autobiographical memory: a catalyst for reminiscence theory development.
DOI: https://doi.org/10.1017/S0144686X9800686

(2) Cuevas P. et al. (2020) Reminiscence therapy for older adults with Alzheimer’s disease: A literature review.
https://doi.org/10.1111/inm.12692

Kim, E. et al. (2020) Evidence-based practice recommendations for working with individuals with dementia: group reminiscence therapy.
https://go.gale.com/ps/anonymous?id=GALE%7CA151704911&sid=googleScholar&v=2.1&it=r&linkaccess=abs&issn=10651438&p=HRCA&sw=w

Woods B. et al. (2018) Reminiscence therapy for dementia.
DOI: 10.1002/14651858.CD001120.pub3.

HaeKyung Jo & Eunju Song Assistant Professor (2015) The Effect of Reminiscence Therapy on Depression, Quality of Life, Ego-Integrity, Social Behavior Function, and Activies of Daily Living in Elderly Patients With Mild Dementia.
DOI: 10.1080/03601277.2014.899830

Klever S. (2013) Reminiscence therapy: Finding meaning in memories.
http://journals.lww.com/nursing/Fulltext/2013/04000/Reminiscence_therapy__Finding_meaning_in_memories.11.aspx

Subramaniam P. & Woods B. (2012) The impact of individual reminiscence therapy for people with dementia: systematic review.
DOI: 10.1586/ern.12.35

Pinquart M. & Forstmeier S. (2012) Effects of reminiscence interventions on psychosocial outcomes: A meta-analysis.
DOI: 10.1080/13607863.2011.651434

Woods B. et al. (2005) Reminiscence therapy for dementia.
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15846613

Brooker D. & Duce L. (2000) Wellbeing and activity in dementia: A comparison of group reminiscence therapy, structured goal-directed group activity and unstructured time.
https://doi.org/10.1080/713649967

* text & photo by Kleopatra Athanasiadou

Μέσα σε δίνη…

Μέσα σε δίνη… 2560 1729 Κλεοπάτρα Αθανασιάδου

Γράφοντας για τη συμβολή της τέχνης στην αντιμετώπιση συναισθημάτων που συνδέονται με αβεβαιότητα, απώλεια, πένθος και το φόβο του θανάτου, γνωρίζω πως είναι ένας προσωπικός τρόπος να διαβώ κι εγώ το άγνωστο μονοπάτι στο οποίο βρισκόμαστε όλοι τις τελευταίες εβδομάδες. Επιλέγω συνειδητά να εστιάσω σ’ αυτά που ξέρω για να μπορέσω να αντέξω αυτά που δεν γνωρίζω. Η ιδέα λοιπόν πως η δημιουργία εικόνων μπορεί να λειτουργήσει ανακουφιστικά στη διαχείριση δύσκολων, ίσως και αφόρητων συναισθημάτων, που έχουν να κάνουν με την απώλεια, είναι γνωστές από την εποχή των σπηλαίων. Μέσα από σύμβολα και τελετουργικά οι άνθρωποι παγκοσμίως πενθούν για τις απώλειες τους και παρηγορούνται σε όλα τα χρόνια της ύπαρξης τους. Ακόμη και σε αυτή την πρωτόγνωρη συνθήκη, μικρά παιδιά απ’ όλο το κόσμο ζωγραφίζουν ουράνια τόξα επιθυμώντας μέσα από την απεικόνιση συμβόλων να διατηρήσουν την ελπίδα ζωντανή μέσα στην καταιγίδα. Τα σύμβολα φαίνεται πως ενώ μπορούν να αποδοθούν με πολύ προσωπικό τρόπο, παράλληλα έχουν την ιδιότητα να εκφράσουν κι ένα σύνολο, αποτελώντας μέρος ενός «Συλλογικού Ασυνείδητου» που έχει πει κι ο αγαπημένος ψυχαναλυτής Carl Jung [1].

Όσον αφορά το πένθος, ενώ αυτό συνδέεται εύκολα με τη φυσική απώλεια, δεν σκεφτόμαστε πως συναισθήματα παρόμοια με αυτά που μπορεί να αναδυθούν από το θάνατο κάποιου αγαπημένου μας, μπορούν να προκληθούν και από συμβολικές απώλειες, σαν αυτές που βιώνουμε όλοι τώρα. Αυτή τη περίοδο η στέρηση της κανονικότητας μας, σε συνδυασμό με την ανησυχία για τη νόσο και την επαγγελματική και οικονομική αβεβαιότητα, σίγουρα προκαλεί δυσάρεστα συναισθήματα σε όλους μας, ακόμη κι αν αυτά προκύψουν στον καθένα σε διαφορετικό χρόνο. Έχουμε να πενθήσουμε για πολλά πράγματα αυτή τη στιγμή, από μια βόλτα στο πάρκο, μέχρι το θάνατο ενός αγνώστου που πεθαίνει χιλιάδες μίλια μακρυά από μας. Παράλληλα, έχουμε και λόγους για να νιώθουμε ευγνωμοσύνη αυτή τη περίοδο, όπως συχνά συμβαίνει όταν χάνουμε κάποιον αγαπημένο μας και αναπολούμε την προηγούμενη παρουσία του στη ζωή μας.

Ποια είναι όμως η συμβολή της τέχνης σ΄ όλα αυτά; Το τελευταίο καιρό ακούμε συχνά να γίνονται αναφορές στον ιό σαν τον «αόρατο εχθρό», και μου έρχεται στο μυαλό η φράση του ζωγράφου Paul Klee που έχει πει πως «η τέχνη μπορεί να κάνει το αόρατο, ορατό». Η τέχνη, ναι, μπορεί να προσφέρει πολλές ευκαιρίες, σε αυτή τη περίοδο πένθους που βιώνουμε παγκοσμίως, όχι μόνο για συναισθηματική αποφόρτιση αλλά και για να μας εμπνεύσει να καταγράψουμε, να επεξεργαστούμε, ακόμη και να βρούμε ένα προσωπικό νόημα σ’ αυτό που μας συμβαίνει. Κατά το παρελθόν σε περιόδους κρίσης, οι δημιουργικές διαδικασίες έχουν αποδειχτεί ικανές να μετατρέψουν το φόβο, τον πόνο και το χάος σε κάτι χειροπιαστό, κάτι που μπορούμε ν’ αντέξουμε. Αυτό το διαπιστώνουμε μέσα από σπουδαία έργα τέχνης με παραδείγματα όπως, την Γκουέρνικα του Πικάσο [2] που αποτυπώνει τη φρίκη ενός πολέμου, αλλά και την Έναστρη Νύχτα του Βαν Γκογκ [3] που είναι η πιο διάσημη απεικόνιση της θέας από το κελί του καλλιτέχνη σε μια περίοδο εγκλεισμού του. Ακόμα, δεν μπορώ να μην αναφέρω την Κραυγή του Μουνκ [4], ένα έργο που του έχει αποδοθεί πως συμβολίζει τον υπαρξιακό τρόμο του ανθρώπινου είδους, αλλά και τον Σκεπτόμενο του Ροντέν [5], ένα διάσημο γλυπτό που δείχνει έναν άνθρωπο που στοχάζεται το πεπρωμένο του. Πόσο επίκαιρα αλήθεια φαντάζουν όλα αυτά τα έργα στη παρούσα κατάσταση κρίσης που βιώνουμε; Η τέχνη έχει αποδείξει πως μπορεί να απαλύνει τις πληγές των ανθρώπων από τις μεγάλες συμφορές που κατά καιρούς έχουν βιώσει, και όχι απλώς να τις απεικονίσει.

Με αυτή την πεποίθηση γεννήθηκε και η εικαστική ψυχοθεραπεία, από την ιδέα δηλαδή πως οι δημιουργικές διαδικασίες θα αναδείξουν εικόνες μέσα από μια συμβολική γλώσσα και σ’ ένα προστατευμένο πλαίσιο μπορούν να θεραπεύσουν βιωμένες τραυματικές εμπειρίες. Γενικότερα η διαδικασία της ψυχοθεραπείας, οφείλει να λειτουργεί ως δίοδος αναγνώρισης και έκφρασης συναισθημάτων, όπου χρειάζεται να βρεθούν οι κατάλληλες λέξεις για να μπορέσουν να επικοινωνηθούν. Ως εκ τούτου ο άνθρωπος μπορεί να ανακουφιστεί, και μέσα από αλλαγές να εδραιώσει μια περισσότερο λειτουργική ζωή για τον ίδιον. Ωστόσο, η λεκτική έκφραση επώδυνων συναισθημάτων δεν είναι αυτονόητη για όλους, ειδικά όταν αυτά έχουν προκληθεί μέσα από μεγάλες και απότομες αλλαγές. Σε τέτοιες περιπτώσεις, συχνά οι λέξεις δεν μοιάζουν αρκετές για να δώσουν νόημα στο βίωμα. Πέρα από αυτό όμως, χαρακτηριστικό της λεκτικής έκφρασης είναι και η γραμμική πορεία που ακολουθεί η γλώσσα. Αντιθέτως, η δημιουργική διαδικασία δεν είναι γραμμική και άρα μετά από απρόβλεπτα γεγονότα, που πολλές φορές δεν εξηγούνται λογικά, η καλλιτεχνική έκφραση μπορεί να αποτυπώσει καλύτερα τη συναισθηματική κατάσταση του ατόμου που βάλλεται και ενδεχομένως να το ανακουφίσει.

Αυτή η περίοδος αστάθειας και ανησυχίας, την οποία καθολικά βιώνει όλη η ανθρωπότητα, σίγουρα δεν είναι εύκολο να εξηγηθεί μόνο με τη λογική, όσα αξιόπιστα επιστημονικά άρθρα κι αν διαβάσουμε. Ίσως να έχουμε αμφιθυμία από κύματα μελαγχολίας και αισιοδοξίας που μας διαπερνούν. Κανείς μας δεν μπορεί να αποδεχτεί αβίαστα πως το πρωτόγνωρο φαινόμενο της κοινωνικής απομόνωσης είναι αυτή τη στιγμή μια επιτακτική ανάγκη, ευεργετική για την υγεία. Αυτό όμως είναι το παράδοξο που ζούμε και ενώ συγκρουόμαστε μαζί του, πρέπει να το διαχειριστούμε, να το αντέξουμε και αν μπορέσουμε να το νοηματοδοτήσουμε κάποια στιγμή. Η τέχνη σε όλο αυτό μπορεί να είναι σύμμαχος, μιας και συχνά ο σκοπός της, άμεσος ή έμμεσος, είναι να μας ξαφνιάζει με παράδοξους τρόπους.

Εγώ από τη θέση της ψυχοθεραπεύτριας μέσω τέχνης πρεσβεύω τα εικαστικά, ωστόσο κι άλλες μορφές τέχνης μπορούν να λειτουργήσουν εξίσου παρηγορητικά αυτή τη περίοδο. Θα ήθελα λοιπόν κλείνοντας να σας προτρέψω, κι εμένα μαζί με εσάς, σε δημιουργικούς τρόπους έκφρασης, όχι όμως με στόχο να παραμείνουμε παραγωγικοί μέσα σε αυτή την περίοδο κρίσης. Το ζητούμενο είναι να μπορέσουμε να εκφράσουμε συναισθήματα που έχουν ήδη προκληθεί ή θα προκληθούν από την απώλεια μιας κανονικότητας, αυτής της ξεχωριστής, προσωπικής μας κανονικότητας που όλοι βιώναμε μέχρι το ξέσπασμα της πανδημίας. Όλοι είμαστε μέσα σε δίνη αυτή τη περίοδο, όλοι μας έχουμε χάσει κάτι και πενθούμε γι’ αυτό… αλλά χρειάζεται να σκεφτόμαστε πως αυτό που μοιάζει σήμερα με «μαύρη τρύπα», όταν κάνει το κύκλο του θα είναι μια ανάμνηση, μέρος της συλλογικής μας ιστορίας.

  1. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το Συλλογικό Ασυνείδητο («Collective Unconscious») www.cgjungpage.org/learn/jung-lexicon#collectiveunconscious
  2. «Γκουέρνικα», Πάμπλο Πικάσο, 1937, λάδι σε καμβά, 3,54 x 7,82μ., Μαδρίτη www.pablopicasso.org/guernica.jsp
  3. «‘Eναστρη νύχτα», Βίνσεντ βαν Γκογκ, 1889, λάδι σε μουσαμά, 73,7 x 92,1εκ., Νέα Υόρκη www.vangoghgallery.com/painting/starry-night.html
  4. «Η Κραυγή», Έντβαρτ Μουνκ, 1893, ελαιογραφία, 35,5 x 25,4εκ., Όσλο www.munchmuseet.no/en/munch
  5. «Ο σκεπτόμενος», Ζαν Μπατίστ Ροντέν, 1882, άγαλμα από ορείχαλκο, αρχικό μέγεθος: 71,5εκ. (ύψος), Παρίσι www.musee-rodin.fr/en/collections/sculptures/thinker
* text & art by Kleopatra Athanasiadou

To παιχνίδι ως ένα ασφαλές μέρος

To παιχνίδι ως ένα ασφαλές μέρος 2560 1816 Κλεοπάτρα Αθανασιάδου

Ο λόγος που προσεγγίζω το παιχνίδι μέσα από αυτό το κείμενο είναι για να επισημάνω αφενός τη δύναμή του και αφετέρου την προστασία που παρέχει σ΄ένα παιδί που μεγαλώνει. «Αν τα παιδιά νιώθουν ασφαλή μπορούν να πάρουν ρίσκα, να θέσουν ερωτήσεις, να κάνουν λάθη, να μάθουν να εμπιστεύονται, να μοιραστούν τα συναισθήματά τους, να αναπτυχθούν και να ωριμάσουν». (Alfie Kohn, Αμερικανός συγγραφέας σε θέματα εκπαίδευσης και γονεϊκότητας)

Το παιχνίδι για το ανθρώπινο είδος, και όχι μόνο, είναι ζωτικής σημασίας για πολλούς λόγους. Δεν είναι απλά ένα μέσο για να ανακαλύψει το παιδί τον κόσμο, αλλά είναι ένας τρόπος να επικοινωνήσει, να βιώσει συναισθήματα, να δοκιμάσει συμπεριφορές, να μάθει σταδιακά να ελέγχει τον εαυτό του και άρα την ίδια του τη ζωή. Μέσα απ’ αυτό τα παιδιά αναπτύσσουν πολλές ικανότητες, όπως σωματικές, γνωστικές, συναισθηματικές, κοινωνικές, ηθικές, κτλ. Ακόμα, παίζοντας, μαθαίνουν να λύνουν προβλήματα και να προτείνουν καινοτόμες λύσεις. Ανάμεσα στα πολλά που προσφέρει το παιχνίδι, ξεχωρίζω τρεις αρετές του και είναι αυτές οι οποίες  πιστεύω πως αποκαλύπτουν το εύρος της ισχύς του:
·      Μέσα από το παιχνίδι μπορεί να καλλιεργηθεί η ικανότητα αυτορύθμισης σε διαφορετικούς τομείς – σκεφτείτε το παιχνίδι με τις μουσικές καρέκλες και το παιδί που πρέπει να σκεφτεί, πως να κινηθεί για να κερδίσει αλλά και να μην χτυπήσει τους άλλους, καθώς και να αντέξει συναισθηματικά το γεγονός πως έχασε και έμεινε το μόνο όρθιο…
·      Μέσα από το παιχνίδι μπορεί να αναπτυχθεί ψυχική ανθεκτικότητα  – για παράδειγμα φανταστείτε ένα κάστρο από ξύλινα τουβλάκια που γκρεμίζεται μπροστά στα μάτια ενός παιδιού που μόλις έχει τελειώσει το χτίσιμό του.
·     Μέσα από το παιχνίδι το παιδί μπορεί να βοηθηθεί να ξεπεράσει φόβους – στην περίπτωση που ένα παιδί νιώθει ανασφάλεια να μπει σε μια καινούργια παρέα με συνομήλικούς του, μέσω του συμβολικού παιχνιδιού μπορεί να πειραματιστεί με ασφάλεια για το πως θα μιλήσει και θα σταθεί, να προετοιμαστεί δηλαδή καταλλήλως!

Βέβαια να μην παραλειφθεί να ειπωθεί πως πάνω απ’ όλα παιχνίδι σημαίνει διασκέδαση!

Όλα τα παραπάνω όμως δεν μπορούν να συμβούν αν το παιδί δεν νιώθει ασφάλεια κατά τη διαδικασία του παιχνιδιού. Παρακάτω θα αναφερθούν κάποια βασικά χαρακτηριστικά του παιχνιδιού και θα αναδειχθούν οι λόγοι που αυτή η διαδικασία αποτελεί το πλέον ασφαλές μέρος για να αναπτυχθεί ολιστικά ένα παιδί. Σύμφωνα με τον Peter Gray (2013),  το παιχνίδι για να οριστεί ως τέτοια δραστηριότητα οφείλει να έχει κάποια χαρακτηριστικά, τα οποία περιλαμβάνονται σε όλες τις «σύγχρονες λίστες» μελετητών του είδους, και είναι τα εξής:
1)    να είναι ελεύθερη επιλογή των παιδιών σε σχέση με το «τι» και το «πότε»
2)    να έχει εσωτερικά κίνητρα, χωρίς να έχει σημασία το αποτέλεσμα και η ανταμοιβή
3)    να κατευθύνεται από εσωτερικούς κανόνες, να έχει δομή αλλά και ευελιξία
4)    να έχει φαντασία, να κρατάει μια απόσταση από την πραγματικότητα
5)    να παραμένει το παιδί ενεργητικό μέσα σ’ αυτό και να το απολαμβάνει χωρίς στρες

Ολοκληρώνοντας, χρειάζεται να γίνει μια αναφορά και στη στάση των γονιών, η οποίοι σήμερα, περισσότερο από ποτέ, εμπλέκονται στο παιχνίδι των παιδιών. Αυτό γίνεται μέσα από τις επιλογές που κάνουν, τα ερεθίσματα που παρέχουν, την ελευθερία που προσφέρουν, την αλληλεπίδραση που έχουν παίζοντας με τα παιδιά τους, καθώς και αξιοποιώντας το παιχνίδι στην αντιμετώπιση δύσκολων καταστάσεων. Η μεγαλύτερη συμβολή τους όμως είναι στο να μπορούν να αναγνωρίσουν τι είναι παιχνίδι, και αφού αυτό είναι σαφές, να το εμπιστευτούν ως το ασφαλές μέρος, εκεί που το παιδί θα μάθει, θα διασκεδάσει και θα εξελιχθεί.

Αυτά και άλλα πολλά είναι το παιχνίδι, μία συνθήκη με πολλές διαφορετικές μορφές που υπάρχει στη ζωή μικρών και μεγαλύτερων παιδιών και προσφέρει απλόχερα και με ασφάλεια μόνο ευκαιρίες. Αναζητήστε τες…

* κείμενο και φωτογραφία από την Κλεοπάτρα Αθανασιάδου
3teleies-Kleopatra-Athanasiadou

Ευχές, κατάρες και όνειρα στο θεραπευτικό παιχνίδι

Ευχές, κατάρες και όνειρα στο θεραπευτικό παιχνίδι 563 559 Κλεοπάτρα Αθανασιάδου

«Μπες μέσα στο παιχνίδι των παιδιών και θα βρεις το μέρος όπου το μυαλό, η καρδιά και η ψυχή τους συναντιέται» έχει πει η Virginia Axline, Αμερικανίδα ψυχολόγος, πρωτοπόρος στη μη-κατευθυντική χρήση του παιχνιδιού για θεραπευτικούς σκοπούς (nondirective play therapy).

Για κάποια παιδιά το ελεύθερο παιχνίδι μέσα σ’ ένα θεραπευτικό πλαίσιο μπορεί να είναι ένα μέσο για να νοηματοδοτήσουν τον κόσμο που ανήκουν. Το παιδί εξερευνά το χώρο και τα διαθέσιμα αντικείμενα και όταν αρχίσει να αλληλεπιδρά δύναται να δημιουργήσει ένα φανταστικό κόσμο. Εκεί το παιδί γίνεται αφηγητής ιστοριών και πρωταγωνιστής στα δικά του έργα. Ο ψυχοθεραπευτής είναι ο ενεργός ακροατής ενώ μπορεί και ο ίδιος να λάβει μέρος στις φανταστικές ιστορίες. Ο θεραπευτικός χώρος χρειάζεται να είναι ένα ασφαλές αλλά ταυτόχρονα περιπετειώδες μέρος, όπου ευχές, κατάρες και όνειρα είναι καλοδεχούμενα, όπου το παιδί μπορεί να νιώσει εμπιστοσύνη πως αυτά που θα πει δε θα κριθούν, αντιθέτως θα ακουστούν μ’ έναν ενεργητικό τρόπο και θα χρησιμοποιηθούν προς όφελος του ίδιου του παιδιού.

Το παιχνίδι ως θεραπευτικό μέσο δίνει τη δυνατότητα στο παιδί να δημιουργήσει μύθους μέσα από τους οποίους μπορεί να επεξεργαστεί απευθείας τους φόβους και τις αγωνίες του και να αναζητήσει την ελπίδα. Ο φαντασιακός αυτός κόσμος συχνά είναι ένα μέρος μετάβασης που θα οδηγήσει το παιδί να κατανοήσει καλύτερα αυτά που συμβαίνουν στην πραγματική του ζωή και να αντιμετωπίσει ψυχοκοινωνικές προκλήσεις που συχνά προκύπτουν στην καθημερινότητά του. Ακόμα, έχει ευκαιρίες να αναπτύξει δεξιότητες όπως η ενσυναίσθηση και η αυτορύθμιση των συναισθημάτων του, καθώς και να υποστηριχθεί στην κοινωνική του ένταξη και στην εξάλειψη επιθετικών συμπεριφορών.

Στο θεραπευτικό παιχνίδι η δημιουργία φανταστικών ιστοριών, αντιστοίχως όπως και στην εικαστική θεραπεία η δημιουργία εικόνων, μπορεί να λειτουργήσει σαν ένας καθρέφτης του κόσμου του παιδιού, όπου όταν μπορέσει να δει το είδωλό του θα είναι και πιο πιθανό να το αποδεχτεί.

* Ιmages & text by Kleopatra Athanasiadou
3teleies-Kleopatra-Athanasiadou-ArtDiary-image-blog

Η φαντασία των παιδιών είναι το πιο σπουδαίο πράγμα

Η φαντασία των παιδιών είναι το πιο σπουδαίο πράγμα 563 565 Κλεοπάτρα Αθανασιάδου

Ο Άλμπερτ Άινσταϊν έχει πει πως «η φαντασία είναι πιο σημαντική από τη γνώση».

Η φαντασία δημιουργεί χώρο γι’ αυτό που δεν έχουμε σκεφτεί μέχρι τώρα, γι’ αυτό που είναι έξω από την πεπατημένη, πέρα από τον συμβατικό τρόπο σκέψης· εκεί αναδύεται η προοπτική. Τα παιδιά ανακαλύπτουν τον κόσμο μέσα από το συμβολικό παιχνίδι και άλλες δημιουργικές διαδικασίες, όπως οι εικαστικές και οι πλαστικές τέχνες.

Γνωρίζουμε πως τα νήπια από την ηλικία των 2,5 ετών ξεχωρίζουν το πραγματικό από το φανταστικό, παρ’ όλα αυτά στο παιχνίδι τους το ξεχνούν ή δεν τους είναι σημαντικό· το ίδιο και στη ζωγραφική τους, όπου δράκοι και νεράιδες μπορεί να είναι αγαπημένο τους θέμα, ακόμα και σε μεγαλύτερες ηλικίες. Το ελεύθερο-δημιουργικό-συμβολικό παιχνίδι, όπως και η επαφή με υλικά-χρώματα-σύμβολα καλλιεργούν στα παιδιά δημιουργική και κριτική σκέψη, μεταξύ άλλων σημαντικών δεξιοτήτων. Ακόμα, τα παραμύθια, οι ιστορίες που δημιουργούν τα ίδια τα παιδιά, οι αφηγήσεις μπορούν να λειτουργήσουν εξαιρετικά ως λεκτικές δραστηριότητες που βοηθούν στην εξέλιξη αλλά και τη διατήρηση της φαντασίας.

Η τυπική διαδικασία ανάπτυξης γνώσης μέσα από το σχολείο και η συνήθης αγωνία για κατάκτηση ικανοτήτων γίνονται αιτίες να υποβιβάζεται η σημασία της ανατροφοδότησης της φαντασίας και της αξιοποίησής της. Γι’ αυτό λοιπόν προτείνονται οι παρακάτω λέξεις-κλειδιά για να «ξεκλειδώσουν» τη φαντασία τους μικρά και μεγαλύτερα παιδιά:

ΦΥΣΗ:
Αποδεσμεύει τα όρια του χώρου και άρα της φαντασίας και της γνώσης· το έξω κάνει καλό!

ΜΟΥΣΙΚΗ:
Μια δεύτερη γλώσσα – ή μήπως η πρώτη μας; Η ίαση ξεκινάει από τους ήχους.

ΣΥΜΒΟΛΙΚΟ/ΘΕΑΤΡΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ:
Φανταστικοί και πραγματικοί ήρωες επιστρατεύονται για να ανακαλύψουμε τον κόσμο!

ΤΕΧΝΗ:
Υφές, σχήματα, χρώματα, σύμβολα… Η βασίλισσα και οι αυλικοί της στη «χώρα της φαντασίας».

ΠΑΡΑΜΥΘΙ/ΑΦΗΓΗΣΗ:
Είναι όλα τα μέρη που γνωρίζουμε κι ας μην έχουμε φύγει ποτέ ταξίδι…

* Ιmages & text by Kleopatra Athanasiadou

    Επιλογές Απορρήτου

    Μπορείτε να ορίσετε τις προτιμήσεις σας συγκατάθεσης και να προσδιορίσετε με ποιους τρόπους θέλετε να χρησιμοποιούνται τα δεδομένα σας σύμφωνα με τους παρακάτω σκοπούς. Μπορείτε να ορίσετε τις προτιμήσεις σας για εμάς, ανεξάρτητα από αυτές για τους τρίτους συνεργάτες μας. Κάθε σκοπός συνοδεύεται από μια περιγραφή, ώστε να γνωρίζετε με ποιους τρόπους χρησιμοποιούμε, εμείς και οι συνεργάτες μας, τα δεδομένα σας.

    Για λόγους απόδοσης και ασφάλειας χρησιμοποιούμε το Cloudflare
    ΑΠΑΙΤΕΙΤΑΙ
    Το Cloudflare χρησιμοποιεί τα cookies _cflb, _cf_bm και _cfduid για να μεγιστοποιήσει τους πόρους δικτύου, να διαχειριστεί την επισκεψιμότητα και να προστατεύσει τους ιστότοπους των πελατών μας από κακόβουλη επισκεψιμότητα.

     

    Κάντε κλικ για να ενεργοποιήσετε / απενεργοποιήσετε το προσαρμοσμένο περιεχόμενο.

     

    Κάντε κλικ για να ενεργοποιήσετε / απενεργοποιήσετε τον κώδικα παρακολούθησης του Google Analytics.
    Το Google Analytics είναι ένα εργαλείο που βοηθά τους ιδιοκτήτες ιστοτόπου να μετρήσουν τον τρόπο αλληλεπίδρασης των χρηστών με το περιεχόμενο του ιστότοπου. Καθώς ένας χρήστης περιηγείται σε ιστοσελίδες, το Google Analytics παρέχει ετικέτες JavaScript (βιβλιοθήκες) για τους ιδιοκτήτες ιστοτόπων για την καταγραφή πληροφοριών σχετικά με τη σελίδα που έχει δει ο χρήστης, για παράδειγμα, η διεύθυνση URL της σελίδας. Οι βιβλιοθήκες JavaScript του Google Analytics χρησιμοποιούν τα cookies HTTP για να "θυμούνται" τι έχει κάνει ένας χρήστης σε προηγούμενες σελίδες / αλληλεπιδράσεις με τον ιστότοπο.

     

    Κάντε κλικ για να ενεργοποιήσετε / απενεργοποιήσετε τις γραμματοσειρές Google.
    Οι Γραμματοσειρές Google καταγράφουν αρχεία των CSS και των αιτημάτων αρχείων γραμματοσειράς και η πρόσβαση σε αυτά τα δεδομένα διατηρείται ασφαλής. Οι συνολικοί αριθμοί χρήσης παρακολουθούν πόσο δημοφιλείς οικογένειες γραμματοσειρών είναι και δημοσιεύονται στη σελίδα αναλυτικών στοιχείων. Χρησιμοποιούμε δεδομένα από τον ανιχνευτή ιστού της Google για να εντοπίσουμε ποιοι ιστότοποι χρησιμοποιούν γραμματοσειρές Google. Αυτά τα δεδομένα δημοσιεύονται και είναι προσβάσιμα στη βάση δεδομένων BigQuery της γραμματοσειράς Google. Για να μάθετε περισσότερα σχετικά με τις πληροφορίες που συλλέγει η Google και τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιείται και διασφαλίζεται, ανατρέξτε στην Πολιτική Απορρήτου της Google.

     

    Κάντε κλικ για να ενεργοποιήσετε / απενεργοποιήσετε τους Χάρτες Google.
    Για τους χρήστες του API Χάρτας Ενσωμάτωσης Χαρτών, η Google χρησιμοποιεί ανώνυμα cookies για να καθορίσει τον αριθμό μοναδικών χρηστών του API. Η Google συγκεντρώνει επίσης στατιστικά στοιχεία σχετικά με τους τύπους λειτουργιών που χρησιμοποιούνται από το προϊόν των Χαρτών.


    Κάντε κλικ για να ενεργοποιήσετε / απενεργοποιήσετε τις ενσωματώσεις βίντεο.
    Οι πάροχοι των βίντεο (π.χ. YouTube, Vimeo) μπορεί να συλλέγουν δεδομένα για τους χρήστες και να κάνουν καταγραφή πληροφοριών που βοηθά να μετρήσουν τον τρόπο αλληλεπίδρασης των χρηστών με το περιεχόμενο του ιστότοπου. Ενεργοποιώντας τις ενσωματώσεις βίντεο, αποδέχεστε τους όρους χρήσης που αναφέρει κάθε πάροχος στη στην πολιτική απορρήτου του.

    Εμείς και οι συνεργάτες μας χρησιμοποιούμε τεχνολογίες, όπως cookies, και επεξεργαζόμαστε προσωπικά δεδομένα, όπως διευθύνσεις IP και αναγνωριστικά cookies, για να προσαρμόζουμε τις διαφημίσεις και το περιεχόμενο με βάση τα ενδιαφέροντά σας, για να μετρήσουμε την απόδοση των διαφημίσεων και του περιεχομένου και για να αποκτήσουμε εις βάθος γνώση του κοινού που είδε τις διαφημίσεις και το περιεχόμενο. Κάντε κλικ παρακάτω για να συμφωνήσετε με τη χρήση αυτής της τεχνολογίας και την επεξεργασία των προσωπικών σας δεδομένων για αυτούς τους σκοπούς. Μπορείτε να αλλάξετε γνώμη και να αλλάξετε τις επιλογές της συγκατάθεσής σας ανά πάσα στιγμή επιστρέφοντας σε αυτόν τον ιστότοπο.